In de avondzon lijkt de lucht boven de tuin te trillen. Een wolk van kleine insecten beweegt ritmisch op en neer. Schaduwen glijden over het terras — de dansmuggen verdwijnen even, om direct daarna weer op te lichten in het warme licht. Vooral wanneer de temperatuur daalt, komt hun voorstelling pas echt tot leven.

De zwerm bestaat uit mannetjes, die met hun bewegingen en geursporen een partner proberen te lokken. Hun baltsvlucht is een intrigerend schouwspel: ieder mannetje hoopt dat juist zijn zwierige dans en zwakke lokstoffen een solitair vrouwtje aantrekken. Als je zo massaal aanwezig bent, blijft de geur niet onopgemerkt. Met de veerachtige antenne kan hij het vrouwtje goed ruiken. Eenmaal aangekomen bij de zwerm, zal een mannetje haar snel bevruchten. 

Dansmug versus steekmug

Wie goed kijkt, ziet het verschil met de beruchte steekmug. Dansmuggen steken niet, en de mannetjes zijn te herkennen aan hun pluizige antennes. In rust houden ze hun voorpoten omhoog, terwijl steekmuggen juist hun achterpoten heffen. En waar de vrouwtjes van steekmuggen een opvallende snuit hebben, ontbreekt die bij de dansmuggen volledig.

Onmisbare schakel

’s Nachts zie je ze soms bij lampen — aangetrokken door het licht, maar niet gemaakt om binnen te leven. Daar sterven ze snel; ze horen buiten. Hun larven leven in vochtige grond of water en voeden zich met organisch afval en spelen zo een belangrijke rol in de kringloop van het leven.

Want zelfs al lijken ze voor ons niet meer dan een zwerm in het laatste daglicht, voor salamanders, kikkers, vissen, vogels en vleermuizen vormen dansmuggen een onmisbare schakel. Hun luchtige dans is niet zomaar een schouwspel …

Henk van Alst

henk@wilmkebreek.nl

Twee jaar geleden was ik het zat. In het voorjaar bleef de grond in onze tuin maar zakken. Waar een grindpad had moeten liggen, dobberde op een gegeven moment zelfs een koppel wilde eenden rond. Borders liepen onder water en planten stierven af. Dat was het moment waarop we besloten: dit moet anders.

We gingen de voortuin grotendeels ophogen. Eerst haalden we zoveel mogelijk planten eruit. Een deel kreeg een nieuwe plek bij anderen, de rest verhuisde tijdelijk naar de achtertuin. Na alle voorbereidingen verscheen er een vrachtwagen met maar liefst tien kubieke meter zand.

Arme aarde, rijk resultaat

Ik koos bewust niet voor voedzame tuinaarde, maar voor het armste zand dat verkrijgbaar was. Dit was dé kans om van dit deel van de tuin een ander soort landschap te maken. In onze buurt bestaat de bodem vooral uit zware, voedselrijke klei. Mooi voor veel planten, maar minder geschikt voor wilde bloemen.

Toen de tuin was opgehoogd en de paden waren hersteld, plantte ik vooral inheemse soorten aan. De rest zaaide ik in met een wild bloemenmengsel van Cruydt-Hoeck.

Het eerste jaar ontplofte de tuin letterlijk. Ik had verwacht dat het op arme grond wel rustig zou blijven, maar dankzij de aanwezige mineralen groeiden de planten uitbundig. Vooral honingklaver nam enthousiast bezit van een groot deel van de tuin. De plant zat vol zweefvliegen en bijen. Toch heb ik later wat grote pollen weggehaald, zodat ook de twee- en meerjarige soorten uit het mengsel een kans kregen.

Grijskruid

In het tweede jaar verscheen grijskruid (Berteroa incana), een tweejarige plant met talloze kleine witte bloemetjes. Vanaf juni tot diep in het seizoen bleef hij bloeien. En dat bleef niet onopgemerkt.

Zodra het grijskruid in bloei stond, veranderde de tuin in een waar bijenwalhalla. Wilde bijen en ook zweefvliegen en een enkele vlinder vlogen af en aan. Vorig jaar telde ik maar liefst 21 soorten bijen en hommels in onze tuin — meer dan ik er ooit eerder had gezien. Met een grote diversiteit aan inheemse planten en door natuurlijk te tuinieren kon dit ook haast niet uitblijven.

Parasitaire bijen als goed nieuws

Wat me misschien nog wel het meest verheugde, was de komst van wespbijen, bloedbijen en koekoeksbijen. Deze soorten bouwen geen eigen nest en verzamelen geen stuifmeel. Ze leggen hun eitjes in de nesten van andere bijen.

Dat klinkt misschien ongunstig, maar het tegendeel is waar. Hun aanwezigheid betekent dat er voldoende gastheersoorten zijn. Met andere woorden: de bijenpopulatie is sterk en divers genoeg om zelfs deze gespecialiseerde parasieten te dragen. Dat is een heel positief teken.

De bijenburcht

Komende week ga ik nog een bijenburcht bouwen. Ik heb al een mooie plek in de zon op het oog. Dan meng ik speelzand met leem en stort die op een paar stammen. Ik heb natuurlijk goed gekeken naar de bijenburchten in de buurt. Vorig jaar zijn ze speciaal aangelegd voor zandbijen en graafwespen. Slechts enkele weken nadat de bijenburcht was gemaakt, ontdekte ik al de eerste witbaardzandbijen – én hun parasiet, de schoffelbloedbij.

Het laat zien hoe snel insecten nieuwe kansen weten te vinden. Als je de juiste omstandigheden creëert, volgen ze vanzelf.

Henk van Alst

henk@wilmkebreek.nl

Op de keukendeur zit al een paar dagen een kleine wintervlinder, een soort die opvallend laat in het jaar actief is. Ongelooflijk eigenlijk dat zo’n tere vlinder het zo laat in het jaar nog redt. Mijn interesse in nachtvlinders is de laatste tijd alleen maar gegroeid. Sinds het voorjaar heb ik elke twee weken een nachtvlinderval gezet, wat inmiddels al ruim driehonderd soorten in de achtertuin heeft opgeleverd.

Bij het uitzoeken van hun waardplanten ontdekte ik dat zo’n vijftig soorten (deels) op wilg leven. Hoe kunnen al die rupsen zonder problemen naast elkaar bestaan? Ik zocht dat uit en wat blijkt? Veel soorten knauwen aan verschillende delen van de boom, leven in een andere maand of ze wijken uit naar andere waardplanten.

Je eigen plekje

Zo eet de wilgendwergspanner vroeg in het jaar alleen mannelijke katjes, terwijl de tweestreepvoorjaarsuil eerst aan de knoppen knaagt en dan overstapt op uitlopers van de wilg. Een andere soort richt zich eerst op de katjes en daarna het blad (wilgengouduil) of uitsluitend op het blad (plakker). De wilgenstippelmot mineert eerst het blad. De rupsen zijn zo klein dat ze in het blad rondkruipen en het bladmoes eten. Later spinnen ze de hele boom in en vreten de boom kaal. Weer andere soorten zitten liever laag bij de grond (gerande spanner), op stengels (hermelijnvlinder) of in jonge bomen (kameeltje). De wapendrager leeft in kleine, liefst alleenstaande bomen in de zon, terwijl de rups van de wilgenwespvlinder juist ín de stam, dus in het donker leeft. Ten slotte bezoekt de populierenpijlstaart van juli tot oktober een wilg, maar voelt zich ook thuis in een populierenboom, een nabij familielid van de wilg.

Elke rups heeft zo zijn eigen plekje, zijn eigen niche, waardoor veel soorten nachtvlinders naast en na elkaar van de wilg kunnen leven. Zelfs de kleine wintervlinder maakt daarvan gebruik: die wacht als ei op een twijg rustig de winter af tot het weer voorjaar wordt. Dan staat voor de jonge rups een breed buffet aan waardplanten voor hem klaar om te ontluiken, waarvan de wilg er eentje is.

Veel informatie over nachtvlinders vind ik in het boek Nachtvlinders – De nieuwe veldgids voor Nederland en België van Kosmos uitgevers. Vind je een mooie nachtvlinder of rups, zet het dan op waarneming.nl of in de app Obsidentify. Heb je vragen, mail dan naar henk@wilmkebreek.nl

Henk van Alst