Twee jaar geleden was ik het zat. In het voorjaar bleef de grond in onze tuin maar zakken. Waar een grindpad had moeten liggen, dobberde op een gegeven moment zelfs een koppel wilde eenden rond. Borders liepen onder water en planten stierven af. Dat was het moment waarop we besloten: dit moet anders.

We gingen de voortuin grotendeels ophogen. Eerst haalden we zoveel mogelijk planten eruit. Een deel kreeg een nieuwe plek bij anderen, de rest verhuisde tijdelijk naar de achtertuin. Na alle voorbereidingen verscheen er een vrachtwagen met maar liefst tien kubieke meter zand.

Arme aarde, rijk resultaat

Ik koos bewust niet voor voedzame tuinaarde, maar voor het armste zand dat verkrijgbaar was. Dit was dé kans om van dit deel van de tuin een ander soort landschap te maken. In onze buurt bestaat de bodem vooral uit zware, voedselrijke klei. Mooi voor veel planten, maar minder geschikt voor wilde bloemen.

Toen de tuin was opgehoogd en de paden waren hersteld, plantte ik vooral inheemse soorten aan. De rest zaaide ik in met een wild bloemenmengsel van Cruydt-Hoeck.

Het eerste jaar ontplofte de tuin letterlijk. Ik had verwacht dat het op arme grond wel rustig zou blijven, maar dankzij de aanwezige mineralen groeiden de planten uitbundig. Vooral honingklaver nam enthousiast bezit van een groot deel van de tuin. De plant zat vol zweefvliegen en bijen. Toch heb ik later wat grote pollen weggehaald, zodat ook de twee- en meerjarige soorten uit het mengsel een kans kregen.

Grijskruid

In het tweede jaar verscheen grijskruid (Berteroa incana), een tweejarige plant met talloze kleine witte bloemetjes. Vanaf juni tot diep in het seizoen bleef hij bloeien. En dat bleef niet onopgemerkt.

Zodra het grijskruid in bloei stond, veranderde de tuin in een waar bijenwalhalla. Wilde bijen en ook zweefvliegen en een enkele vlinder vlogen af en aan. Vorig jaar telde ik maar liefst 21 soorten bijen en hommels in onze tuin — meer dan ik er ooit eerder had gezien. Met een grote diversiteit aan inheemse planten en door natuurlijk te tuinieren kon dit ook haast niet uitblijven.

Parasitaire bijen als goed nieuws

Wat me misschien nog wel het meest verheugde, was de komst van wespbijen, bloedbijen en koekoeksbijen. Deze soorten bouwen geen eigen nest en verzamelen geen stuifmeel. Ze leggen hun eitjes in de nesten van andere bijen.

Dat klinkt misschien ongunstig, maar het tegendeel is waar. Hun aanwezigheid betekent dat er voldoende gastheersoorten zijn. Met andere woorden: de bijenpopulatie is sterk en divers genoeg om zelfs deze gespecialiseerde parasieten te dragen. Dat is een heel positief teken.

De bijenburcht

Komende week ga ik nog een bijenburcht bouwen. Ik heb al een mooie plek in de zon op het oog. Dan meng ik speelzand met leem en stort die op een paar stammen. Ik heb natuurlijk goed gekeken naar de bijenburchten in de buurt. Vorig jaar zijn ze speciaal aangelegd voor zandbijen en graafwespen. Slechts enkele weken nadat de bijenburcht was gemaakt, ontdekte ik al de eerste witbaardzandbijen – én hun parasiet, de schoffelbloedbij.

Het laat zien hoe snel insecten nieuwe kansen weten te vinden. Als je de juiste omstandigheden creëert, volgen ze vanzelf.

Henk van Alst

henk@wilmkebreek.nl

Op de keukendeur zit al een paar dagen een kleine wintervlinder, een soort die opvallend laat in het jaar actief is. Ongelooflijk eigenlijk dat zo’n tere vlinder het zo laat in het jaar nog redt. Mijn interesse in nachtvlinders is de laatste tijd alleen maar gegroeid. Sinds het voorjaar heb ik elke twee weken een nachtvlinderval gezet, wat inmiddels al ruim driehonderd soorten in de achtertuin heeft opgeleverd.

Bij het uitzoeken van hun waardplanten ontdekte ik dat zo’n vijftig soorten (deels) op wilg leven. Hoe kunnen al die rupsen zonder problemen naast elkaar bestaan? Ik zocht dat uit en wat blijkt? Veel soorten knauwen aan verschillende delen van de boom, leven in een andere maand of ze wijken uit naar andere waardplanten.

Je eigen plekje

Zo eet de wilgendwergspanner vroeg in het jaar alleen mannelijke katjes, terwijl de tweestreepvoorjaarsuil eerst aan de knoppen knaagt en dan overstapt op uitlopers van de wilg. Een andere soort richt zich eerst op de katjes en daarna het blad (wilgengouduil) of uitsluitend op het blad (plakker). De wilgenstippelmot mineert eerst het blad. De rupsen zijn zo klein dat ze in het blad rondkruipen en het bladmoes eten. Later spinnen ze de hele boom in en vreten de boom kaal. Weer andere soorten zitten liever laag bij de grond (gerande spanner), op stengels (hermelijnvlinder) of in jonge bomen (kameeltje). De wapendrager leeft in kleine, liefst alleenstaande bomen in de zon, terwijl de rups van de wilgenwespvlinder juist ín de stam, dus in het donker leeft. Ten slotte bezoekt de populierenpijlstaart van juli tot oktober een wilg, maar voelt zich ook thuis in een populierenboom, een nabij familielid van de wilg.

Elke rups heeft zo zijn eigen plekje, zijn eigen niche, waardoor veel soorten nachtvlinders naast en na elkaar van de wilg kunnen leven. Zelfs de kleine wintervlinder maakt daarvan gebruik: die wacht als ei op een twijg rustig de winter af tot het weer voorjaar wordt. Dan staat voor de jonge rups een breed buffet aan waardplanten voor hem klaar om te ontluiken, waarvan de wilg er eentje is.

Veel informatie over nachtvlinders vind ik in het boek Nachtvlinders – De nieuwe veldgids voor Nederland en België van Kosmos uitgevers. Vind je een mooie nachtvlinder of rups, zet het dan op waarneming.nl of in de app Obsidentify. Heb je vragen, mail dan naar henk@wilmkebreek.nl

Henk van Alst

Ik heb van andere tuiniers geleerd om van het begin af aan alle zevenblad (Aegopodium podagraria) rigoureus te verwijderen, maar het lukt me gewoon niet. Wat een woekerende plant! In de volksmond heet de plant niet voor niets “Tuinmansverdriet”. Ook krijg ik hele behulpzame tips om het blad dan maar als sla te gebruiken of er pesto van te maken, want het schijnt allerlei vitamines en mineralen te bevatten, maar toch heb ik het zelf nooit geprobeerd. En dan stond het dit jaar in mei-juni ook nog eens te bloeien…

En wat blijkt …, er komen veel soorten insecten op de witte schermbloemen af. En het geeft ook nog eens een mooi effect in een beschaduwd stukje van de tuin. Ik ben de bloemen eens in de gaten gaan houden en heb ze van mei tot juli regelmatig geïnspecteerd. Totaal telde ik ongeveer twintig soorten insecten: wespen, bijen, zweefvliegen, kevers en (nacht)vlinders. De bloemen van zevenblad zijn ondiep, dus insecten met een korte tong kunnen hier makkelijk nectar vinden. Ik zal enkele soorten toelichten.

De dikkopbloedbij is een broedparasiet op de gewone geurgroefbij. Het vrouwtje dringt het nest in de grond binnen en verwisselt het ei van de groefbij met haar eigen ei en sluit dan de nestcel weer af.

Een algemeen voorkomende solitaire bij is de gewone maskerbij. Ze zijn tot 5 mm groot en maken hun nest in holle twijgjes, in kevergangetjes in dood hout of in de grond. Hongerwespen parasiteren op maskerbijen. Het vrouwtje van de hongerwesp legt een ei in de nestcel van de maskerbij. De wespenlarve eet het ei van de maskerbij en vervolgens al het nectar en stuifmeel dat door de maskerbij is verzameld. Daarna kan het verpoppen en wachten tot het volgende jaar.

De fluitenkruidbij verzamelt nectar en stuifmeel op veel soorten schermbloemigen, zoals fluitenkruid, maar dus ook op zevenblad.

Naast bijen en wespen, hebben ook (zweef)vliegen een korte tong. Vier soorten vliegen worden onder de loep genomen.

De kleine bijvlieg is ongeveer 10 mm groot en een regelmatige bezoeker. Bijvliegen lijken op bijen, maar zijn vliegen. Roofdieren vermijden daarom deze vliegen, want ze willen niet gestoken worden. De larven van de kleine bijvlieg, de zogenaamde rattenstaartlarven, leven in stilstaand of langzaam bewegend water met veel rottend organisch materiaal, zoals in het water dat door de tuin loopt. Ze voeden zich met bacteriën en ander organisch afval in het water.

Ons waterrijke polderlandschap met riet is ook ideaal voor de moeraszweefvlieg. Hun larven zijn filteraars die vermoedelijk ook leven in rottende plantenresten, maar dan aan de oever.

De larven van het gewoon knuppeltje leeft in hommels. Bij het fotograferen van hommels heb ik eens gezien dat zo’n vlieg vanaf een rustig plekje ineens opstijgt en tegen een hommel aan botste. Ik heb dit gedrag eens uitgezocht en dan blijkt dat tijdens de botsing het vrouwtje een ei heeft geïnjecteerd in het achterlijf van de hommel! Vervolgens wordt de hommel van binnenuit opgegeten door de larve.

De akkerdisteldansvlieg heeft een enorme lange steeksnuit. Het mannetje vangt daarmee een prooi, meestal een vlieg, verleidt vervolgens een vrouwtje en lokt haar uit een zwerm dansvliegen naar een stil plekje voor de paring. De larven leven vooral van vliegenlarven in de grond.

Deukmetselwespen foerageren op verschillende soorten witte, ondiepe bloemen. Het vrouwtje maakt een nest in holle plantenstengels, in vraatgangen van kevers en in gaten in muren. Dan worden kleine rupsen of larven van snuit- en bladkevers gevangen, verdoofd en in de nestcellen gestopt. Een eitje erbij en het nest wordt weer afgesloten.

Ook kun je kevers op de bloemen van zevenblad vinden, zoals de kleine wespenboktor. De larve ontwikkelt zich in loofhout.

Als je veel brandnetel in je tuin of in de buurt hebt, kun je de brandnetelmot tegenkomen, een dagactieve nachtvlinder. Het verschil tussen dag- en nachtvlinders kun je onder andere aan de tentakels zien. Als die draadvormig zijn of geveerd dan is het een nachtvlinder. Gedurende de evolutie zijn sommige nachtvlinders weer overdag gaan vliegen. Hebben ze dit gedaan om vleermuizen te ontwijken? Of om sommige soorten bloemen te zoeken, die vooral overdag, hun nectar afgeven?

De larven van de bladwesp Tenthredo campestris voeden zich met de bladeren van zevenblad (en gewone berenklauw). Zevenblad is dus de waardplant voor de larven. De volwassen bladwesp voedt zich met nectar en stuifmeel.

Omdat zevenblad zo woekert zal het de bodem schaduw geven en beschermen tegen uitdroging en erosie. Maar ik heb met het schrijven van dit blogje een tip gevonden om het woekeren tegen te gaan, namelijk door het aanplanten van de ooievaarsbek (Geranium macrorrhizum); de perfecte bodembedekker die zevenblad terugdringt. De ooievaarsbek groeit snel en vormt ook een dicht bladerdek. Daarmee bemoeilijkt het de groei van zevenblad. En ooievaarsbek is wél makkelijk weg te halen als het zich te veel uitbreidt. Je kunt ook na de bloei en voordat het zaad van zevenblad rijp is, de stengels met zaad gewoon afknippen. Die gooi ik dan niet op de composthoop, maar in de kliko. Dat gaat ook goed. Inmiddels ben ik onder de indruk van het levendig ecosysteem dat zevenblad in je tuin kan brengen.

Henk van Alst